گروه علوم اجتماعي اداره کل شهر تهران

موضوع :

امام خمینی (ره) و احیای هویت اسلامی

گرد آورندگان :

گروه علوم اجتماعي شهر تهران

آزيتا بيدقي - فروغ تيموريان

ليلي فريدوني - بهزاد اندرز

زمستان  1390

چکیده:

امام خمینی(ره)شخصیت متفاوت و برجسته در تاریخ معاصر اسلام است.امام خمینی(ره)فقط به این دلیل برجسته نبود که یکی از بزرگترین انقلابهای قرن بیستم را رهبری کردویا تغییرات عظیمی رادرمیان جهان امپریالیسم وجهان مستضعفین بوجود آورد.اهمیت امام خمینی(ره)را بایدبیشتر در آراو اندیشه های ایشان ملاحظه کرد که الگوی انقلابهای آینده را به دست دارند.ایشان آمدندتا چهره پاک وزلال انقلابی هویت اسلامی را باز گرداندوبرای امت :اسلام و هویت اسلامی را ارائه دهند.

بزرگترین نظریه فلسفی ایشان احیای هویت دینی واسلامی و ارکان آن بوده است.بزرگترین نظریه فلسفی ایشان احیای هویت دینی واسلامی و ارکان آن بوده است.

.اهمیت موضوع:

          با توجه به اهمیت هویت دینی...مسئله ی احیا وتجدید حیات اسلام وبیداری مسلمانان در دو سه قرن اخیر و نیز برخورد با مسئله غرب و هجوم فرهنگ و تمدن ...وتاکیدآنها در کتابهای درسی(به طور ویژه علوم اجتماعی)این مقاله به شکل خلاصه ولی کارآمد نقش امام(ره) را در احیای هویت اسلامی تبیین نموده و نقطه آغازین برای پژوهشهای دیگر باشد.

واژگان کلیدی:هویت-هویت اسلامی-هویت ملی-امت-ابعادهویت

مقدمه

 انقلاب اسلامی ایران زمانی به وقوع پیوست که اندیشه ی حاکم بر جهان (اندیشه ی غیر دینی و سکولار)وقوع آن را احتمال نمی داد و با توجه به دینی بودنش هیچ تشابهی به انقلاب های دیگر نداشت.پیروزی انقلاب اسلامی ایران نه تنها از نظر عملی ثابت کرد که انگیزه های غیر دینی و غیر اسلامی کارآیی لازم را ندارند و انگیزه ی کافی برای رسیدن به سر منزل مقصود را هم ندارند. دستاورد جهانی انقلاب اسلامی ایران موجب احیای مجدد اسلام در سراسر جهان شد. انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی (ره) در حقیقت دو کار بزرگ را انجام داد:

اول تشکیل نظام اسلامی و دوم زنده کردن هویت اسلامی در جهان [1]. انقلاب اسلامی ایران بر اساس اصول و ارزش های دینی  مردمی شکل گرفت که در مقابل ظلم و ستم و نفی سلطه ی بیگانگان ایستادگی کردند و با آمیختن دین و سیاست ، روح خود باوری و بازگشت به خویشتن را در بین ملل مسلمانان و به طور کلی مردم جهان زنده کرد.

حرکتی که رهبری انقلاب اسلامی بر مبنای دین شروع کرد، نقطه ی عزیمت تمامی ملت های مسلمان قرار گرفت و از آن جایی که ایران مرکز تشیع محسوب می شد و انقلاب اسلامی ایران بر اساس آموزه های دینی و مذهبی شکل گرفته بود ، قشر وسیعی از جهان اسلام به انقلاب اسلامی ایران و امام خمینی (ره ) گرایش پیدا کردند.

با توجه به موارد یاد شده ابتدا به طور خلاصه به بحث نظری پیرام-ون هویت و ابعاد آن می پردازیم :هویت

هویت ، چیستی یا کیستی همواره از دغدغه های فکری انسان در حیات فردی و اجتماعی او بوده است.

پرداختن به مقوله ی هویت در دنیایی که دچار فرآیند جهانی شدن است شاید کمی عجیب به نظر برسد، با این حال هر ملتی برای بقا و تداوم خویش در گستره ی جهانی ناگزیر به شناخت دقیق و صحیح از خود و محیط پیرامون خویش است.

1.     بعد روانی هویت

انسان موجودی ناشناخته است . این ویژگی بیشتر از آن که فلسفی و ذهنی و روانی باشد ، محسوس و ملموس است و یک واقعیت اجتماعی تلقی می شود.

امام خمینی (ره) در بحث هایی در مورد انسان ذاتاً او را موجودی خاص در کل هستی قلمداد می کند که تفاوت اساسی با سایر موجودات دارد و هر چند رشد و نمو او نیز با سایر موجودات چون نباتات و حیوانات تفاوت چندانی ندارد ولی انسان در بین این حیوانات ممتاز می شود به این که یک ترقیات دیگری می شود ، بکند.[2]

انسان مثل سایر موجودات نیست...از این نقطه ی اول طبیعت تا آخر که یک موجود الهی می شود،مراتب انسان است...انسان یک موجود جامع است...[3]

2.   بعد فرهنگی هویت

این هویت در برگیرنده ی ویژگی هایی از فرهنگ حوزه ی اجتماعی حامل خود است ، یعنی کسی که دارنده ی فرهنگی خاص و بعد هویتی آن است ، عناصر آن فرهنگ در ویژگی های ذهنی و روانی او متجلی می شوند.

هویت به عنوان پدیده ای عینی و روانی ، متاثر از این عناصر فرهنگی است. هویت مبتنی بر باورهای مشترک فرهنگی مردمی است که به طور تاریخی یک ریشه دارند.[4]

3.  هویت ملی

هویت ملی هنگامی شکل می گیرد که افراد از لحاظ فیزیکی و قانونی عضو یک واحد سیاسی باشند، موضوع قوانین آن واقع شوند و از لحاظ روانی هم خود را از اعضای آن واحد بدانند. هویت ملی مفهومی انباشتی و تراکمی است و در جریان " یادگیری اجتماعی " تکوین می یابد و سیال و پویاست. رخدادهای مهم و دامنه دار و جریان های تاثیرگذار فرهنگی ، سیاسی و اجتماعی گوناگون به لایه های هویتی جوامع می افزایندو ساختمان هویتی آنان را متحول و متاثر می سازند.

هویت ضمن داشتن ثبات و استمرار ، از رویدادها و روندهای عمده ی جهانی مثل انقلاب صنعتی ، رنسانس ، گفتمان مدرنیته و فرامدرنیسم تاثیرات شگرفی پذیرفته است .[5]

امروزه در آستانه ورود بشریت به هزاره ی سوم میلادی ، عصر ارتباطات ، اطلاعات و دانایی ، به دلیل شتاب و عالمگیری تحولات و جریان های دگردیسی هویت ملی ، سرعتی مضاعف یافته و حفاظت و صیانت از موئلفه ها و عناصر هویت ، یعنی دین ، سرزمین، جغرافیا؛یپیشینه ی تاریخی، وجدان مشترک ، زبان ملی ، احساس تعلق و دلبستگی به "مای" ملی با چالش های جدی مواجه شده است .[6]

تاکید هویت ایرانی و هویت اسلامی پیوسته معطوف به این امر بوده است که انسان در جهان با سربلندی و عزت زندگی کند و خود و نفس انسانی را بالاتر از آن بداند که تن به ذلت سپرد.[7] اهداف و آمال انقلاب اسلامی ایران ، آن طور که حضرت امام خمینی (ره) تبیین فرمودند ، فراتر از و در حقیقت فراسوی مفهوماتی مانند دولت های ملی ، نوگرایی و توسعه بود.[8]

امام خمینی (ره) و احیای هویت اسلامی

انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی (ره) و اندشه های سیاسی ایشان نقطه ی مقابل تمدن صنعتی و فراصنعتی سکولار یعنی جدا از دین و معنویات بودند، در واقع حضرت امام بر علیه این پدیده ها قیام کردند.از نظر ایشان ، در جهان تحت اداره ی اسلام ، از طریق اصل امت اسلامی می توان از دیدگاه های هویت ملی فراتر رفت. هویت ، یک برداشت روانی – اجتماعی است و از این امر ناشی می شود که مردم در محیط و در رابطه با دیگران چه برداشتی از خود دارند.هویت مبتنی بر باورهای مشترک فرهنگی مردمی است که به طور تاریخی یک ریشه دارند.

در درون چنین جستجوی وسیع تاریخی برای هویت و زندگی اجتماعی است که انقلاب اسلامی در کل و افکار سیاسی – دینی امام (ره) به ویژه می تواند مورد تحلیل و تجزیه قرارگرفته و درک شود.

امام خمینی (ره)با طرح بازگشت به هویت دینی و فرهنگ اصیل اسلامی ، روح استقلال و توانایی مبارزه را در جامعه ایران دمید و مبانی فکری و فرهنگی لازم را برای احیای هویت اسلامی فراهم آورد.برای امام خمینی (ره) هویت یک پیش شرط برای حکومت اسلامی است و اسلام دینی است منوط به عدالت حقیقی ، و مورد توجه کسانی است که تمایل به استقلال و آزادی دارندو مخالف استکبار و امپریالیسم هستند.

هویت اسلامی بالاتر از سایر هویت های انسانی قرار دارد، هویتی که تحت پرچم اسلام پیش بینی شده است. تجدید حیات دین و هویت جویی اسلامی ، آرمان محوری انقلاب اسلامی و امام (ره) محسوب می شود. " تا آن جا که به صورت دعوتی عام و جهانی ، همگان یعنی شرق و غرب را به هویت اصیل انسانی یعنی اسلام ، فرا می خواندو پیوندهای جمعی و اجتماعات انسانی فی نفسه واجد ارزش و امتیاز نیست، بلکه اعتبار هویتی آنها به میزانی است که حق را در خود انعکاس می دهند. از منظر ایشان اسلام در کلیت و تمامیت آن هویت ایرانی را می سازد.[9] "  اسلام در تمامیت آن ، یعنی بعضی از ابعاد اسلام از هویت ایرانی بیرون گذاشته نمی شود ، این هویت نه تنها امکان جذب ویژگی های تجدد را باز می گذارد ، بلکه به تقابل با هویت های قومی نیز نمی رسد.

به علاوه در عصر پیدایش واحدهای فراملی امکان این را نیز فراهم  می سازد که ایرانیان پیوندهای مستحکم و گرمی با دیگر مردمان در قلمرو تمدنی خود ، یعنی جهان اسلام و همسایگانش دست یابند. اما فراتر از اینها اسلام به اعتبار این که هویت انسانی و نه قومی یا ملی است ، امکانی برای جهان شده و ما را به آینده تاریخ می کشاند و هویت بشریت در این حضیض تجدد به آن وابسته است.

مآخذ

1.       ایدئولوژی رهبری و فرایند انقلاب اسلامی (جلد1و2) نشر عروج

2.      سايت مرکز اسناد انقلاب اسلامی

3.      سلیمانی داود، انقلاب اسلامی ایران و احیای هویت دینی شیعیان لبنان ، تهران ،

مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386

4.     صحیفه امام (ره) ، ج4،ص185

5.      کچویان ، حسین ، تطورات گفتمان های هویتی ایران ، نشر نی ، 1387

6.      مجموعه سخنرانی  حمید مولانا ،1382

7.     مقام معظم رهبری ، خطبه های نماز جمعه تهران ،1389